نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم سیاسی (مسائل ایران)، واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار علوم سیاسی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

مقاله درصدد فهم ماهیت و علل شکنندگی دیوانسالاری در ایران از منظر اقتصاد سیاسی است. نویسندگان با این پیش‌فرض که «بحران دیوانسالاری در درجه نخست بازتاب ماهیت دولت و ساختار انباشت سرمایه آن است»؛ استدلال نموده­اند که ماهیت دوگانه «سلطانیستی/ رانتی» دولت در عصر پهلوی دوم بدریج باعث «اعوجاج ساختی/ نقشی بوروکراسی»، «افول کیفیت نخبگان بوروکرتیک»، «زوال استقلال نسبی بوروکرات‌ها از سیاست»، «سیطره روح و اخلاق پریبندالیستی»، «رشد بورژوازی بوروکراتیک» و در نهایت، پیدایش نوعی «دیوانسالاری شکننده» در جامعه ایران گردید که به مثابه حایلی بین سلطان (به تعبیر وبری) و جامعه عمل می‌کرد. این موقعیت حائل‌شدگی دیوانسالاری، بیش از پیش بحران مشروعیت نخبگان قدرت پهلوی را تشدید نمود چراکه دیوانسالاری نه تنها روح نوسازانه خود را از دست داد بلکه در ادامه به مانعی در برابر نوسازی تبدیل شد. برآیند نهایی این وضعیت، ناتوانی دیوانسالاری در ایفای نقش وساطت و ایجاد سازش و تعادلی بین منافع دولت و طبقات اجتماعی از یکسو و عمل نمودن آن به مثابۀ یکی از عوامل تضاد دولت و ملت، تاخیر توسعه سیاسی در جامعه و تسهیل انقلاب از سوی دیگر بود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

State, Oil, and Fragility of Bureaucracy in Iran (1961–1978)

نویسندگان [English]

  • Fatameh Mirabasi 1
  • Ahmad Saie 2

1 PhD Student, Department of Political Science, Islamic Azad University- Science and Research Branch, Tehran, Iran

2 Associate Professor, Department of Political Science, Islamic Azad University- Science and Research Branch, Tehran, Iran

چکیده [English]

This paper aims to understand the nature and causes of fragility of bureaucracy in Iran from the perspective of political economy. Starting from the presupposition that bureaucracy crisis is first and foremost the reflection of the nature of state and its structure of capital accumulation, the present research argues that the twofold nature of Sultanist–rentier state in the second Pahlavi period gradually caused the structure–role distortion of bureaucracy, a decline both in the quality of bureaucratic elites and in the relative autonomy of bureaucrats from politics, the predominance of prebendal spirit and morality, the growth of bureaucratic bourgeoisie, and finally the emergence of a fragile bureaucracy which, in Weberian terms, intermediated between the Sultan and society. Such an intermediary position of bureaucracy exacerbated the crisis of legitimacy of power elites since bureaucracy not only lost its modernist spirit but also later turned into an obstacle to modernization. This situation eventually led to the inability of bureaucracy in performing its intermediary role and making a compromise and balance between the interests of state and social classes on the one hand and to the function of bureaucracy as a factor contributing to the dialectic of state and society, a delay in political development in society, and the facilitation of revolution on the other hand.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fragile Bureaucracy
  • Sultanism
  • rentier state
  • administrative corruption
  • Legitimacy Crisis
  • Revolution

الف( فارسی

آبراهامیان، یرواند، (1376)، مقالاتی در جامعه­شناسی سیاسی ایران، ترجمة سهیلا ترابی، تهران: انتشارات شیرازه.
استمپل، جان. دی، (1387)، درون انقلاب ایران، ترجمة منوچهر شجاعی، چاپ دوم، تهران: موسسة خدماتی فرهنگی رسا.
اشرف، احمد، (1359)، موانع تاریخی رشد سرمایه­داری در ایران، تهران: انتشارات زمینه.
بانک توسعه صنعت و معدن ایران، (1354)، پانزدهمین گزارش سالانه، تهران.
سازمان برنامه و بودجة ایران، (1355)، سالنامة آماری کشور، تهران.
سازمان برنامه و بودجة ایران، (1385)، سالنامة آماری کشور، تهران.
ستاری، سجاد، (1389)، اقتصاد سیاسی خصوصی‌سازی در ایران معاصر، رساله دکتری علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
سعیدی، هایده، (1351)، آموزش و پرورش و تحرک اجتماعی، تهران: موسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
شهابی، هوشنگ و لینز خوان، (1380)، نظام­های سلطنتی، ترجمة منوچهر صبوری، تهران: نشر شیرازه.
صبوری، منوچهر، (1380)، جامعه­شناسی سازمان­ها: بوروکراسی مدرن ایران، تهران: نشر سخن.
عظیمی، فخرالدین، (1374)، بحران دموکراسی در ایران، ترجمه­ عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نودزری، تهران: البرز.
فوران، جان، (1380)، مقاومت شکننده، ترجمة احمد تدین، چاپ سوم، تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
کاتوزیان، محمد علی، (همایون) (1390)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمة محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، چاپ هفدهم، تهران: نشر مرکز.
کارشناس، مسعود، (1382)، نفت، دولت و صنعتی شدن در ایران، مترجمان: علی اصغر سعیدی و یوسف حاجی عبدالوهاب. تهران: گام نو.
مصلی­نژاد، عباس، (1393)، سیاستگذاری ساختار قدرت در ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
وزارت کشور، (1336)، آمار عمومی، جلد دوم، تهران.
هالیدی، فرد، (1358)، دیکتاتوری و توسعه، ترجمه محسن یلفانی و علی طلوع، تهران: انتشارات علم.

ب( انگلیسی

Bayne, B, (1968), Persian Kingship in Transition, New York: University Fidld Staff , lnc January 1. .
Fersharaki, F, (1976), Developmeant of the Iranan Oil Industry, New York: … .
Goodarzi, Manuchehr, (1966), A Brief Account of Adminstrative Reform in Iran, Seminar on Administrative Reform and Innovations, Kuala Lumpor, .. .
Cf.H. H. Gerth and G. Wright Milis (eds.), (1961), Frome Max Webber: Essays in Sociology. London. https://doi.org/10.4324/9780203759240
Keddi, Nikki R, (1988), Iranian Revolution in Comparative Perspective in Islam, Politics, and Social Movements, Edited by Edmund Burke and M. Lapidus, London: I.B.Tauris& Coltd.
Milani, Mohsen M, (1994), The Making of Iran’s Istamic Revolution, Colorado: Westview Press.
Webber, Max, (1947), The Theory of Social and Economic Organization, Translated by A. Henderson and T. Parsons., New York, Oxford University Press.
Stockholm International Peace Resarch Institute, World Annamrnts and Disannament: Year Book for1972 (Cambridge, Mass., 1972(.
Zonis, Marvin, (1976), The Political Elites of Iran, Princetion, Princeon: University Press.
Magazines
Brun. T and R. Dumont, (1978), “Iran Imperial Pretensions and Agricultural Dependence”, Middle East Research and Information Project, No. 71.
Fitzgerald, F, (1974), “Giving the shah what He wants”, Harper’s, November 1974., Page 74
International Labor Office, “Employment and Income Policies for Iran”, Unpublished Report, Geneva, 1972, Appendix C, P.6 .
Cf. M. Webber, (1949), On the Methodology of Social Sciences, Glencoe: Glencoe, Ill.
Kuklan, H, (1977), “Civil Service Reform in Iran: Myth and Reality”, International Review of Administrative Sciences, V. 4, No. 43.
Mansur (Pseudonym), “The Crisis in Iran”, Armedd Forces Journal International, Janury 1979 . pp. 34-33
Newspaper
Economist, “Irans Miracle that Was”, 20 December 1975.
Loeffler, (1975), “From Tribal Order to Bureaucracy: The Political Transformation of the Boil Ahmad”, Unpublished Paper, Western Michigan University.
Rouleau, E, (1976), “Iran: Myth and Reality”, The Gurardian, 24 October 1976
Abrahamian, E. (1997). Maqālāt-i dar jāme’ešenāsi siyāsi-ye Irān [Articles on political sociology of Iran: From the book Iran between two revolutions] (S. Torabi, Trans.). Shirazeh. (Original work published in 1982)
Ashraf, A. (1980). Mavāne-e tārixi-ye rošd-e sarmāye dāri dar Irān (dowre-ye Qājār) [Historical obstacles to the development of a bourgeoisie in Iran: The Qajar period]. Zamineh.
Azimi, F. (1995). Bohrān-e demokrāsi dar Irān [Iran: The crisis of democracy] (A. Houshang-Mahdavi & B. Nozari, Trans.). Alborz. (Original work published in 1989)
Chehabi, H. E., & Linz, J. J. (2001). Nezām-hāye saltanati [Sultanistic regimes] (M. Sabouri, Trans.). Shirazeh. (Original work published in 1998)
Foran, J. (2001). Moqāvemat-e šekanande: Tārix-e tahavvolāt-e ejtemāi-ye Irān z sāl-e 1500 milādi motābeq bā 879 šamsi tā enqelāb [Fragile resistance: Social transformation in Iran from 1500 to the Revolution] (A. Tadayyon, Trans.). Rasa. (Original work published in 1993)
Halliday, F. (1979). Irān: Diktātori va towse’e [Iran: Dictatorship and development] (M. Yalfani & A. Tolou, Trans.). Elm. (Original work published in 1979)
Industry and Mining Development Bank. (1975). Pānzdahomin gozāreš-e sālāne [The 15th annual report]. Industry and Mining Development Bank.
Karshenas, M. (2003). Naft, dowlat va san’ati šodan dar Irān [Oil, state and industrialization in Iran] (A. A. Saeidi & Y. Haji-Abdolvahhab, Trans.). Gam-e No. (Original work published in 1990)
Katouzian, H. (2011). Eqtesād-e siyāsi-ye Irān az mašrutiyat tā pāyān-e selsele-ye Pahlavi [The political economy of modern Iran: Despotism and pseudo-modernism, 1926–1979] (M. R. Nafisi & K. Azizi, Trans.). Nashr-e Markaz. (Original work published in 1981)
Mossalanejad, A. (2014). Siyāsatgozāri-ye sāxtār-e qodrat dar Irān [Policymaking of power structure in Iran]. University of Tehran Press.
Plan and Budget Organization of Iran. (1976). Sālnām-e-ye āmāri-ye kešvar [Iran statistical yearbook]. Plan and Budget Organization of Iran.
Plan and Budget Organization of Iran. (2006). Sālnām-e-ye āmāri-ye kešvar [Iran statistical yearbook]. Plan and Budget Organization of Iran.
Sabouri, M. (2001). Jāme’ešenāsi-ye sāzmān-yehā: Burokerāsi-ye modern-e Irān [Sociology of organization: The modern bureaucracy of Iran]. Sokhan.
Saeidi, H. (1972). Āmuzeš va parvareš va taharrok-e ejtemāi [Education and social dynamism]. Institute of Social Studies and Research.
Sattari, S. (2010). Eqtesād-e siyāsi xosusisāzi dar Irān-e moāser [Political economy of privatization in contemporary Iran] [Unpublished doctoral dissertation]. The University of Tehran.
Stempel, J. D. (2008). Mavāne-e tārixi-ye rošd-e sarmāye dāri dar Irān [Inside the Iranian Revolution] (M. Shojaei, Trans.). Rasa. (Original work published in 1981)
The Ministry of Interior of Iran. (1957). Āmār-e omumi, jeld-e dovvom [Public statistics: Volume two]. The Ministry of Interior of Iran.