نسبت سعادت انسان با دولت کمال‌گرا در قرآن کریم

شجاعیان, محمد

doi:10.22054/tssq.2026.87846.1714

نسبت سعادت انسان با دولت کمال‌گرا در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

محمد شجاعیان ^¶

دانشیار علوم سیاسی پژوهشکده علوم اجتماعی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران .

https://doi.org/10.22054/tssq.2026.87846.1714

چکیده

بسیاری از مباحث نظریه‌پردازی سیاسی در دهه‌های اخیر به کارویژه های دولت در زمینه خیر اخلاقی و شیوه زندگی تابعانش مربوط بوده است. از این منظر می‌توان نظریات سیاسی را به دو دسته کلی نظریات کمال‌گرا و ضد کمال‌گرا تقسیم کرد. نظریه دولت کمال‌گرا به برداشتی از ماهیت خیر و سعادت انسان در این زمینه استناد می‌کند. با توجه به اینکه قرآن کریم دیدگاهی خاص درباره سعادت انسان ارائه می‌دهد، پژوهش حاضر در تلاش است دلالت‌های نظریه سعادت قرآنی برای تبیین نقش دولت در ارتقاء خیر و زندگی سعادتمندانه تابعان را بررسی کند. پرسش اصلی این است: نظریه سعادت و خیر انسان از منظر قرآن کریم، چه دلالتی برای دولت و نظریه سیاسی از منظر کمال‌گرایی یا ضد کمال‌گرایی دارد؟ روش پژوهش حاضر، تفسیر موضوعی به شیوه تدبر درون قرآنی است. روش پژوهش حاضر در تبیین نظریه سعادت انسان از منظر قرآن، روش تفسیر موضوعی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم تبیینی عبودیت محور از سعادت انسان ارائه می‌کند که گفتمانی آفاقی دارد. این نظریه، خصلتی کمال گرایانه به دولت می‌بخشد و زمینه نظری لازم برای دفاعی مبتنی بر ماهیت انسان از ضرورت کمال گرایانه بودن نظریه سیاسی را فراهم می‌کند. به این دلیل که انسان‌ها، مطابق با ساختار وجودی خود، کمال‌گرا هستند، در نتیجه نهادهای سیاسی باید به‌گونه‌ای صورت‌بندی شود که در خدمت عملی کردن این خیر آفاقی و همگانی باشند. دولت، علاوه بر کارویژه‌های عادی خویش،که برای هر شکلی از زندگی ضروری است، باید سعادت عبودیت محور تابعانش، توجه بنیادین داشته باشد. وضع قواعد عمومی زندگی اجتماعی و اجرای آن‌ها به‌عنوان مهم‌ترین کارویژه دولت، باید با هدف زمینه‌سازی برای تحقق عبودیت خداوند در اجتماع سیاسی صورت می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

سعادت

انسان

دولت

کمال‌گرایی

قرآن

تفسیر موضوعی

موضوعات

اندیشه سیاسی

عنوان مقاله English

The Relationship between Human Happiness and the Perfectionist State in the Holy Quran

نویسنده English

Mohammad Shojaiyan

Associate Professor, Department of Political Science, Research Institute of Social Sciences, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran.

چکیده English

Research Problem
The debate concerning the relationship between the state and moral good and human happiness constitutes one of the most central controversies in contemporary political theory. This contention is particularly manifested in the dichotomy between "perfectionist" and "anti-perfectionist" discourses regarding the state. In the perfectionist discourse, the state is deemed not merely permitted, but obligated to promote the good and a happy life for its subjects, whereas in the anti-perfectionist view, the state must maintain a neutral stance toward diverse conceptions of the good and happiness. What is determinative in this controversy is the theorist's conception of human nature and the essence of happiness. The core problem of the present inquiry is that, despite the immense capacity of the Holy Quran to elucidate human happiness, the implications of the Qur'anic theory of happiness for the perfectionism/anti-perfectionism debate concerning the state have been insufficiently explored. Hence, this research is formulated to address this fundamental question: What are the implications of the Qur'anic theory of human happiness and good for the state and political theory, viewed through the lens of perfectionism or anti-perfectionism?
Background
An examination of the research background reveals that previous studies have primarily concentrated either on the political thought of Muslim philosophers (such as Farabi, Mulla Sadra, and Imam Khomeini) or have addressed the issue of perfectionism in constitutional law from a public law perspective. However, none have directly engaged in extracting the theory of happiness from the Quran and analyzing its implications for the perfectionist state. Therefore, the novelty of this paper lies in extracting the "worship-centered" theory of happiness from the Holy Quran and formulating its implications for the perfectionism versus anti-perfectionism debate concerning the state.
Objective: The primary objective of this research is to elucidate the relationship between the Qur'anic theory of happiness and the perfectionist state, and to provide a theoretical framework for the state's role in the domain of the good and happiness based on human nature. Through this, it seeks to establish the necessary theoretical groundwork for formulating an effective theory regarding the religious state.
Method: The research method employs thematic interpretation (tafsīr mawḍūʿī) through intra-Qur'anic contemplation. In this approach, the verses related to the purpose of creation and human happiness—particularly verse 56 of Surah Al-Zariyat—are taken as the focal point, and their implications are expounded within the framework of the research question. This fundamental qualitative method is conducted by focusing on the intra-textual connections of the verses to uncover the semantic system of happiness in the Quran.
Findings
The findings indicate that the Holy Quran presents a worship-centered explication of human happiness, wherein the ultimate purpose of human creation is the worship and servitude of God, culminating in attaining divine proximity. This theory possesses a universal and comprehensive character and is formulated based on the existential structure and shared human nature. Consequently, servitude (worship) is posited as an "objective good" grounded in human nature, possessing inherent authenticity and value. The present study extracts two fundamental implications for the state: The first implication is the perfectionism of the state based on human nature. This means that because humans are perfectionist beings by virtue of their existential structure, and this perfection is contingent upon the servitude of God, political institutions must serve the actualization of this common good. The second implication is the determination of the content of perfection. This means that the state must not only be perfectionist, but must also pursue a specific content of perfection—namely, "servitude to God." The establishment and enforcement of general rules of social life, as the most critical function of the state, must be conducted with the aim of facilitating the realization of servitude (worship) within the political community.
Conclusion
There exists a robust theoretical connection between the Qur'anic theory of happiness and the perfectionist approach to the state, which is forged through attention to "human nature" and the "ultimate purpose of creation." This connection renders any theorizing about the religious state inevitably bound to engage with these two components and to formulate their implications in the public and political spheres. Furthermore, it is emphasized that the state's responsibility regarding the happy life of its subjects does not entail imposing a religious lifestyle. Rather, it signifies the preservation and promotion of that form of life which is congruent with the existential structure and enduring characteristics of human nature. Indeed, without the support of the state and the political structure, the expansion and perpetuation of the desirable and happy life within the political community would have little chance of realization and sustainability.

کلیدواژه‌ها English

Happiness

Human

State

Perfectionism

Quran

Thematic Interpretation

·         ارسطو (1356). اخلاق نیکوماخوس، ترجمه ابوالقاسم پورحسینی. تهران: دانشگاه تهران.

·         البحرانی، السید هاشم (1429). البرهان فی تفسیر القرآن، ج 9. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

·         ابن منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرم (1426). لسان العرب، ج 3. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

·         احمدی طباطبایی، سید محمدرضا و شریعتمداری، احمد (1402). واکاوی مناسبات سعادت و سیاست در فلسفه سیاسی ملاصدرا. حکمت صدرایی، سال 11، ش 2، صص 2-18.

·         الراغب الأصفهانی، حسین بن محمد (1404). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر کتاب.

·         اوزر، آتیلا (1401). دولت در تاریخ اندیشه غرب، ترجمه باقری. تهران: نشر فروزان روز.

·         تورانی،اعلی؛ عمرانیان، سید نرجس و مرتضوی، ام‌البنین(1391). رابطه سعادت و سیاست از دیدگاه فارابی. آموزه‌های فلسفه اسلامی، ش 10، صص 107-120.

·         راسخ، محمد و رفیعی، محمدرضا (1390). نسبت حکومت با زندگی مطلوب: نگرشی به رویکرد کمال‌گرایی. حقوق اسلامی، ش 30، صص 59-76.

·         شیرزاد، امید ( 1399). تأملی بر مفهوم و مبانی دولت کمال‌گرا. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، ش 62، صص 171-200.

·         صدر، سید محمدباقر(1359). انسان مسئول و تاریخ‌ساز از دیدگاه قرآن، ترجمه محمدمهدی الله فولادوند. بی‌جا: نشر میزان.

·         الطباطبایی، محمدحسین(1430). المیزان فی تفسیر القرآن، ج 18. قم: موسسه النشر الاسلامی.

·         الطبرسی، الفضل بن الحسن (1429). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ج 9. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.

·         الطوسی، محمد بن الحسن (1434). التبیان فی تفسیر القرآن، ج 5. قم: ذوی القربی

·         الطریحی، فخرالدین (1428). مجمع البحرین، ج 2. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.

·         العروسی الحویزی، عبد علی بن جمعه (1431). تفسیر نور الثقلین، ج 5. قم: ذوی القربی.

·         العسکری، ابی‌هلال حسن بن عبدالله (1426). معجم الفروق اللغویه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

·         عبدالله، عبدالمطلب ( 1394). حکومت و سعادت در اندیشه سیاسی علامه طباطبایی (ره). تاریخ فلسفه، سال 6، ش 3، صص 53-72.

·         الفراهیدی، الخلیل بن احمد (1426). کتاب العین. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

·         الفیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1430). معجم القاموس المحیط. بیروت: دار المعرفة.

·         قرشی، سید علی‌اکبر (1373). قاموس القرآن، ج 4. تهران: دار الکتاب الإسلامیه.

·         مارش، دیوید و استوکر، جری (1388). روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی‌یوسفی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

·         محمدی، حسن (1404). نسبت سنجی قانون اساسی کمال‌گرا در حوزه عمومی در پرتو اخلاق گفتمان هابرماس. دولت پژوهی، ش 43.

·         محمدی، حسن و مشهدی، علی (1403). حوزه عمومی و کمال‌گرایی در حقوق اساسی؛ مورد پژوهی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش حقوق عمومی، ش 30، صص 59-76.

·         معمری، حمیدرضا و مرتضوی، خدایاری (1400). واکاوی جایگاه سعادت در مکتب اخلاقی و سیاسی افلاطون. سیاست پژوهی ایرانی، ش 28، صص 57-80.

·         ملاحسنی، فاطمه؛ سعیدی‌مهر، محمد و اکبریان، رضا (1392). کمال‌گرایی اخلاقی در بوته نقد. اندیشه دینی، ش 48، صص 47-64.

·         مکارم شیرازی، ناصر (1421). المثل فی تفسیر الکتاب الله المنزل، ج 17. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).

·         مندوس، سوزان (1395). بی‌طرفی در فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی، ترجمه فاطمه‌سادات حسینی. تهران: انتشارات طه.

·         المصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 8. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

·         میرعابدینی، سید مهدی و گودرزی رئوف، هادی ( 1392). نظریه سعادت و جایگاه سیاست در اندیشه امام خمینی(ره). آفاق امنیت، ش 21، ص 5-26.

·         النافعه، حسن (2013). مبادی علم السیاسه. کویت: مکتبة الفلاح للنشر و التوزیع.

·         هیوود، اندرو (1392). مقدمه نظریه سیاسی، ترجمه عبدالرحمن عالم. تهران: قومس.

·         Christman, J. & Christman, T. (eds.) (2009). Contemporary Debates in Political Philosophy. Oxford: Wiley-Blackwell.

·         Kekes, J. (1997). Against Liberalism. New York: Cornell University Press.

·         Mulhall, S. & Swift, A. (1992). Liberals and Communitarians. Oxford: Basil Blackwell.

·         Plant, R. (1994). Modern Political Thought. Oxford: Basil Blackwell.

·         Wall, S. (2017). Perfectionism in Moral and Political Philosophy. In: E. N. Zalta (ed.), the Stanford Encyclopedia of Philosophy (winter 2017 Edition).

References
- Christman, J., & Christman, T. (Eds.). (2009). Contemporary Debates in Political Philosophy. Oxford: Wiley-Blackwell.
- Kekes, J. (1997). Against Liberalism. New York: Cornell University Press.
- Mulhall, S., & Swift, A. (1992). Liberals and Communitarians. Oxford: Basil Blackwell.
- Plant, R. (1994). Modern Political Thought. Oxford: Basil Blackwell.
- Wall, S. (2017). Perfectionism in Moral and Political Philosophy. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2017 Edition). Stanford: Stanford University.
Translated References into English
- Abdullah, A. (2015). Government and Happiness in the Political Thought of 'Allamah Tabataba'i. History of Philosophy, 6(3), pp. 53-72. [In Persian]
- Ahmadī Tabātabā'ī, S. M. R., & Shariatmadari, A. (2023). An Analysis of the Relationship between Happiness and Politics in Mullā Ṣadrā's Political Philosophy. Ḥikmat-i Ṣadrā'ī, 11(2), pp. 2-18. [In Persian]
- Al-'Askari, A. H. H. b. 'A. (2005). Mu'jam al-Furūq al-Lughawiyyah. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islamī. [In Arabic]
- Al-Bahrānī, S. H. (2008). Al-Burhān fī Tafsīr al-Qur'ān (Vol. 9). Beirut: Dār Iḥyā' al-Turāth al-'Arabī. [In Arabic]
- Al-Farāhīdī, A. b. A. (2005). Kitāb al-'Ayn. Beirut: Dār Iḥyā' al-Turāth al-'Arabī. [In Arabic]
- Al-Fīrūzābādī, M. b. Y. (2009). Mu'jam al-Qāmūs al-Muḥīṭ. Beirut: Dār al-Ma'rifah. [In Arabic]
- Al-Ḥuwayzī, 'A. A. b. J. (2010). Tafsīr Nūr al-Thaqalayn (Vol. 5). Qom: Dhawī al-Qurbā. [In Arabic]
- Al-Muṣṭafawī, H. (1989). Al-Taḥqīq fī Kalimāt al-Qur'ān al-Karīm (Vol. 8). Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Arabic]
- Al-Nāfi'ah, H. (2013). Mabādi' 'Ilm al-Siyāsah. Kuwait: Maktabat al-Falāḥ lil-Nashr wa al-Tawzī'. [In Arabic]
- Al-Rāghib al-Iṣfahānī, Ḥ. b. M. (1983). Al-Mufradāt fī Gharīb al-Qur'ān. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ketāb. [In Arabic]
- Al-Ṭabāṭabā'ī, M. Ḥ. (2009). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qur'ān (Vol. 18). Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic]
- Al-Ṭabarī, al-F. b. al-Ḥ. (2008). Majma' al-Bayān fī Tafsīr al-Qur'ān (Vol. 9). Beirut: Mu'assasat al-Tārīkh al-'Arabī. [In Arabic]
- Al-Ṭurayḥī, F. (2007). Majma' al-Baḥrayn (Vol. 2). Beirut: Mu'assasat al-Tārīkh al-'Arabī. [In Arabic]
- Al-Ṭūsī, M. b. al-Ḥ. (2013). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qur'ān (Vol. 5). Qom: Dhawī al-Qurbā. [In Arabic]
- Aristotle. (1977). Nicomachean Ethics (A. Pourhosseini, Trans.). Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
- Heywood, A. (2013). An Introduction to Political Theory (A. 'Ālam, Trans.). Tehran: Qumes. [In Persian]
- Ibn Manẓūr, J. M. b. M. (2005). Lisān al-'Arab (Vol. 3). Beirut: Mu'assasat al-A'lāmī lil-Maṭbū'āt. [In Arabic]
- Makārim Shīrāzī, N. (2000). Al-Amthal fī Tafsīr Kitāb Allāh al-Munzal (Vol. 17). Qom: Madrasat Imām 'Alī b. Abī Ṭālib (a.s.). [In Arabic]
- Malāḥsani, F., Sa'īdī Mehr, M., & Akbariān, R. (2013). Moral Perfectionism under Scrutiny. Religious Thought, 48, pp. 47-64. [In Persian]
- Ḥājī Yūsufī, Trans.). Tehran: Research Institute for Strategic Studies. [In Persian]
- Tehran: Ṭāhā Publications. [In Persian]
- Mir'ābedini, S. M., & Goodarzi Ra'ūf, H. (2013). The Theory of Happiness and the Place of Politics in the Thought of Imam Khomeini. Āfāq-e Amniyyat, 21, pp. 5-26. [In Persian]
- Mohammadī, H. (2025). Assessing the Perfectionist Constitution in the Public Sphere in Light of Habermas's Discourse Ethics. State Studies, 43. [In Persian]
- Public Law Research, 30, pp. 59-76. [In Persian]
- Mo'amarī, H. R., & Mortazawī, Kh. (2021). An Analysis of the Status of Happiness in Plato's Moral and Political School. Iranian Political Research, 28, pp. 57-80. [In Persian]
- Qarshī, S. A. A. (1994). Qāmūs al-Qur'ān (Vol. 4). Tehran: Dār al-Kitāb al-Islāmiyyah. [In Persian]
- Rāsekh, M., & Rafī'ī, M. R. (2011). The Relationship between Government and the Good Life: A Perspective on the Perfectionist Approach. Islamic Law, 30, pp. 59-76. [In Persian]
- Ṣadr, S. M. B. (1980). The Responsible and History-Making Human Being from the Perspective of the Quran (M. M. Fulādwand, Trans.). [n.p.]: Mīzān Publications. [In Persian]
- Shīrzād, O. (2020). A Reflection on the Concept and Foundations of the Perfectionist State. Political and International Approaches, 62, pp. 171-200. [In Persian]
- Tūrānī, A., 'Omrāniān, S. N., & Mortazawī, U. (2012). The Relationship between Happiness and Politics from the Perspective of Fārābī. Teachings of Islamic Philosophy, 10, pp. 107-120. [In Persian]