تبارشناسی جنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران تأملی در مناسبات دولت، جامعه و نظام سرمایه‏‌داری سال‌های 1320 تا 1332

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جامعه شناسی سیاسی دانشگاه آزاد تهران مرکزی

2 دکترای جامعه شناسی دانشگاه گوته فرانکفورت

چکیده

در مقاله حاضر چگونگی تکوینِ جنبش ملی شدن صنعت نفت، در ایران مورد بررسی جامعه‌شناختی قرار‌ گرفته و ‏شکل‏گیری آن در مناسبات جدید قدرت میان نیروهای درون دولت، جامعه و نظام سرمایه‏داری جهانی تحلیل می‏گردد. در این راستا به‌منظور دست‏یابی به چارچوبی برای ارز­یابی انتقادی از روش‌ تبارشناسی ژیل دلوزاستفاده شده‌ است. در ابتدا ضمن بررسی جایگاه سوژگانی نیروهای اجتماعی، نسبت میان این نیروها، از شکل ‏افتادن نظام سیاسی کهن و شکل ‏گرفتن دولت جدید در دگردیسی‏های گفتمانی دوران معاصر بستر تحولات نهضت ملی نشان داده می‌شود. در ادامه مطالبات دهقانی، کارگری و منطقه‏ای در سه مقطع زمانی برای تغییر در مناسبات قدرت و دست‏یابی به آزادی از انقیاد اجتماعی مورد تحلیل تبارشناختی قرار گرفته ‌است. در این روش تبارهای ‌متعدد، تکه‌تکه و بی‌نظمِ نهضت­ ملی که حاصل روابط بازیگران سیاسی ـ اجتماعی اعم از توده‏ها، دولت‌ مرکزی و قدرت‌های جهانی بوده است، جستجو می‌شود. هم‌چنین هم‏گرایی‏ها و واگرایی‏های دولت ملی و نهضت ملی در چارچوب رابطه‏ی نهاد و جنبش مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. نتایج حاصل از این‌ پژوهش نشان‏ می‌دهد که نهضت‌ ملی در آغاز دهه 30 با گسست از دگردیسی رهایی‌بخش نیروهای‌ اجتماعی در نیمه اول دهه 20 پدید آمد؛ لیکن با سیطره‌‌ی سیاست بازنماییِ دولت مرکزی بر دگرسانی­های ‌ایجابیِ این نیروها ظرفیت تغییردهندگی این جنبش از توان افتاد. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Genealogy of the Nationalization of the Iran Oil Industry Movement: A Reflection on the Relations among State, Society and Capitalism 1941 to 1953

نویسندگان [English]

  • farjad nateghi 1
  • ebrahim towfigh 2
1 Ph.D Student of Political Sociology/ Islamic Azad University, Central Tehran Branch
2 Ph.D. of Sociology/ Goethe University Frankfurt
چکیده [English]

In this essay we have studied the emergence and genesis of the Nationalization of the Iran Oil Industry Movement from a sociological point of view. We have also analyzed the formation of The National Movement through new power relations among the internal forces of State, Society and International Capitalism. In doing so, Deleuze’s genealogy has been deployed to construct a framework to evaluate the issue critically. Firstly, we consider the subjective position of social forces, the relation between these forces, deformation of the old political order and re-formation of a new state amongst the contemporary discursive metamorphosis and the context in which the events of this movement occurred. Secondly, the peasants’ and laborers’ claims and regional desires to alter the power relationships and riddance from social subjugation have been analyzed genealogically. The multiple and fragmented origins of  The National Movement, resulted from the relations between sociopolitical forces containing the multitude, the central state and world powers, have been scrutinized throughout this study. Furthermore we evaluate the convergences and divergences of The National State and The National Movement in the framework of the relation between institution and movement. The results of this study show that “The National Movement” at the beginning of the 50s emerged out of a rupture from the social forces liberation movement of the first half of the 40s, but the domination of the politics of representation over the affirmative metamorphosis of these forces undermined the potentials of the movement for altering the sociopolitical structures.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Active forces
  • Line of flight
  • Deterritorialization
  • State Associations
  • Central State
آبراهامیان، یرواند (1389)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.

آبراهامیان، یرواند (1392)، کودتا، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.

آبراهامیان، یرواند (1394)، مردم در سیاست ایران، ترجمه بهرنگ رجبی، تهران: چشمه.

اتابکی، تورج (1395)، «دور از دیار، در دیاری نو، نگاهی به کارنامه و زمانه کارگران مهاجر هندی در صنعت نفت ایران»، ترجمه شهرام غلامی، فصلنامه مردم‌نامه، پاییز 95، شماره1.

اسمیت، دانیل؛ پروتوی، جان‏ (1394)، ژیل دلوز، ترجمه محمدجواد سیدی، تهران: ‌ققنوس.

اسنادی ‏از ‏اتحادیه‌های ‌کارگری 1332-1321، به‏کوشش محمود طاهراحمدی (1379)، انتشارات ‌سازمان ‌اسناد ملی‌ ایران.

اسنادی ‏از مهاجرت ‌داخلی در ایران 1357-1311، مرکز پژوهش، سنجش و اسناد ریاست‌جمهوری (1390).

الهی، صدرالدین (1390)، سید ضیاء، مرد اول یا مرد دوم کودتا، لوس‎آنجلس: شرکت کتاب.

اونیل، پاتریک (1391)، مبانی سیاست تطبیقی، تهران: قومس.

بیات، کاوه (1377)، «انجمن‌های‌ ایالتی و ولایتی به‌روایت رزم‌آرا»، مجله ‌گفت‌وگو، تابستان 77، شماره20.

پارسا، مهدی (1393)، «هستی‌شناسی ژیل دلوز»، کتاب ‌ماه ‌فلسفه، خرداد93، شماره81.

نشریه پیام فدایی (1393)، «جنبش دهقانی صومالی قاسم آذربایجان»، سال نوزدهم، فروردین، شماره 178.

پیتون، پال (1387)، دلوز و امرسیاسی، ترجمه محمود رافع، تهران:‌ گام‌نو.

توفیق، ابراهیم (1385)، «مدرنیسم و شبه‏پاتریمونیالیسم، تحلیلی از دولت در عصر پهلوی»، مجله‏ جامعه‏شناسی ‏ایران، دوره‏ هفتم، بهار85، شماره1.

توکلی طرقی، محمد (1395)، تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تهران: پردیس‏ دانش.

جامی (1393)، گذشته چراغ راه آینده است، تهران: ققنوس.

دلفانی، محمود (1375)، فرهنگ‏ستیزی در دوره رضاشاه، تهران: سازمان ‏اسناد ‏ملی‏ایران.

دلوز، ژیل (1394)، «رابطه‏ میان ‏جنبش ‏و ‏نهاد»، مصاحبه آنتونیو نگری با ژیل دلوز، سایت ترجمان، (22/9/95)، http://tarjomaan.com

دلوز، ژیل (1392)، اسپینوزا فلسفه‌ی عملی، ترجمه پیمان غلامی، تهران: ‌دهگان.

دلوز، ژیل (1386)، فوکو، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.

رهنما، علی (1387)، نیروهای مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملی، تهران: گام‌نو.

شرت، ایون (1387)، فلسفه علوم اجتماعی قارهای، ترجمه ‌هادی جلیلی، تهران: نی.

صابر، هدی (1387)، «الگوی توسعه دو وجهی-مشارکتی؛ نمونه‎ توسعه‎ ملی»، سخنرانی در همایش «ضرب آهنگ صد سال نفت»، چهارشنبه 8 آبان1387- حسینیه ارشاد، (11/7/95)، ‎http://www.hodasaber.com

ضیمران، محمد (1389)، میشل فوکو: دانش و قدرت، تهران: هرمس.

عبداللهیان، حمید (1392)، نظام ارباب غایب در ایران، ترجمه غلامرضا جمشیدیها و علیرضا صادقی، تهران: جامعه‎شناسان.

عدل، پرویز (1999)، من ... سید اولاد پیغمبر و نواده وزیر جنگ آمریکا، لوس‏آنجلس: شرکت کتاب.

عظیمی، فخرالدین (1391)، بحران دموکراسی در ایران 1332-1320، ترجمه عبدالرضا مهدوی و بیژن نوذری، تهران: آسیم.

غلامی، پیمان؛ گنجی، ایمان (1392)، در درآمدِ یک زندگی...، نوشته ژیل دلوز، تهران: زاوش.

کوچرا، کریس (1377)، جنبش ملی کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: نگاه.

گیلانی‌نژاد، مازیار (1394)، تاریخچه اتحادیه کارگران چیتسازی ری، (4/4/95)، http://mejalehhafteh.com

لش، اسکات (1386)، جامعه‌شناسی پست مدرنیسم، ترجمه شاپور بهیان، تهران: ‌ققنوس.

ماهنامه علوم انسانی مهرنامه (1390)، «اهل بازی سیاست نبود»، مصاحبه با حسین شاه‏حسینی درباره غلامحسین صدیقی، آذر90، شماره17، http://www.mehrnameh.ir.

متمم ‌قانون‌ اساسی ‌مشروطه، لوح‌ حق، مرکز پژوهش‌های ‌مجلس ‌شورای ‌اسلامی، بهار 1389.

مشروح ‌مذاکرات‌ مجلس‌ شورای ‌ملی، لوح ‌مشروح، نسخه ‌دوم، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس ‌شورای ‌اسلامی.

مصدق، محمد (1394)، خاطرات و تألمات مصدق، تهران: ‌علمی.

مصوبات ‌مجلس ‌شورای ‌ملی، لوح‌ حق، مرکز پژوهش‌های‌ مجلس ‌شورای‌ اسلامی، بهار 1389.

مصوررحمانی، غلامرضا (1366)، کهنه سرباز، تهران: ‌رسا.

میچل، تیموتی (1395)، دموکراسی کربنی، ترجمه شهریار خواجیان، تهران: ققنوس.

نجم‎آبادی، افسانه (1995)، حکایت دختران قوچان، از یاد رفته‏های انقلاب مشروطه، سوئد: باران.

ناطق، هما (1380)، انجمن‌های شورایی در انقلاب مشروطیت، نشر کارگری ‌سوسیالیستی (23/1/95)، http://www.nashr.de/3/mot/homa/anjoman.pdf

نصیری‌طیبی، منصور (1393)، نهضت جنوب، تهران: ‌پردیس‌ دانش.

نظری، محمدرضا (1386)، «به مناسبت اعدام سیدحسین فاطمی روزنامه‏نگار جمهوری‎خواه»، روزنامه مردمسالاری، 19/8/86، شماره1660.

یزدانی، سهراب (1395)، «شیوه‎های مبارزه دهقانی در مشروطیت ایران»، فصلنامه مردم‎نامه، پاییز95، شماره1.

Deleuze, Gilles (1968), Difference and Repetition, translated by Paul Patton, Colombia University Press, NewYork.

Deleuze, Gilles& Guattari, Felix (1977), Anti-Oedipus: capitalism andschizopherenia, translated by Robert Hurley,Mark Seem and Helen R. Lane,University of Minnesota Press, Minneapolis.

Deleuze, Gilles& Guattari, Felix (1987), Thousand Plateaus: capitalism and schizopherenia, translated and foreword by Brian Massumi, University of Minnesota Press, Minneapolis, London.