تطورات تصور مشروعیت دولت در فضای پسامشروطه (بررسی موردی تلقی روحانیت از سلطنت)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم‌سیاسی دانشگاه پیام نور

چکیده

تحلیل سیاسی جامعه­ی معاصرِ ایران، نشان می‌دهد شناخت تاریخ تحولات خِرَد حکومتی(تصور معقول از دولت) در فهم ذهنیت نیروهای اجتماعی در قبال حکومت تأثیر جدی دارد. مشروطه­ی ایرانی توانست اولین تردیدها را درباره­ی دولت سلطنتی به وجود آورد و نگره‌های سنتی را درباره­ی مشروعیت دولت زیر سئوال ببرد. با این وجود، بی‌نظمی/آشوب‌های اجتماعی و سیاسی پدیدارشده در جامعه­ی ایرانیِ پسامشروطه، موجب هویدا شدن دوباره­ی «بحران حکمرانی» و اُفت گرایشِ تحول‌خواهی در عقلانیت حکومتی سنتی و حرکت به سوی خِرد حکومتی جدید گردید. این خِرَد جدید شرایط را برای بازتولید ساختار اقتدارگرای نوینی چون رضاشاه در واکنش به بحران حکمرانی پسامشروطه‌ای فراهم ساخت. از این‌رو در این مقطع، موج جدیدی از تلقی‌ها در میان روحانیت رسوخ یافت که با همان اشتیاقی که پیشتر در جستجوی آزادی و حکومت قانون بودند، به جستجوی حکومت مطلقه اهتمام ورزیدند و عملاً به بازتولید روحِ استبداد قاجاری در کالبد دولت مطلقه­ی پهلوی کمک کردند. به این ترتیب، نمودار تحولات سیاسی- اجتماعی ایران، نموداری سینوسی می‌نماید که مشحون از افت‌وخیزهای متناوب از تغییر یا پذیرش دولت استبدادی است. پرسش اصلی مقاله آن است که تلقی روحانیت از سلطنت،  به عنوان دولت مشروع، در فضای پسامشروطه چه تحولاتی را پشت سر گذاشته است؟ فرضیه­ی اصلی در چارچوب مفهوم «حکومت‌مندی» فوکو آن است که تصور روحانیت از سلطنت طیفی از مشروعیت‌پنداری دولت سلطنتی تا انتقاد و مخالفت با آن را تجربه کرده است. بر این اساس، هدف اصلی مقاله کشف تحول در تصور روحانیت در قبال پروبلمه­ی سلطنت در فضای پسامشروطه تا انقلاب اسلامی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evolution of Mentality of the State at the Period of Post-constitutional Revolution (the Case Study of Clergy Mentality of Monarchy)

نویسنده [English]

  • reza soleimani
Assistant Professor, Department of Political Science, Payame Noor University, Iran
چکیده [English]

The political analysis of contemporary Iran indicates that cognition of history of Governmentality transition (rational mentality of the State), has serious impact on mentality of social forces towards government. Iranian constitutional revolution had created first doubts about monarchical state and took traditional images about it under question. However, social and political disorders and anarchies at the period of post-constitutional revolution, reformed “governance crisis”, bounded will of transition in governmental rationality and moving to new governmental rationality. This new governmental rationality, reinforced situation for reappearance of totalitarian structure in Reza Shah discipline. Consequently, a new mentalities of monarchy had been affected clergy image and convinced them to adhere sympathetically for revival of absolute government as well as their sympathy for liberty and law in the years of constitutional revolution. Therefore, Iran social and political changes could be modeled in Graph of Sine which is full of willingness to change or acceptance of the authoritarian state. Main question of the article is that: what evolutions clergy mentality has experienced toward Monarchy, as the legitimate state, at the period of post-constitutional revolution?
The main hypothesis, in the framework of Foucault concept of “Govern mentality”, is that clergy mentality of Monarchy legitimacy has been experienced three phases: adherence, criticism, and finally opposition. Accordingly, main goal of the article is to discover transition of clergy mentality of Monarchy, from post-constitutional revolution to Islamic Revolution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mentality of State
  • governmental rationality
  • constitutional revolution
  • Islamic revolution
  • monarchy
  • clergy

آبراهامیان،یرواند(1377) ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی، تهران: نشر نی.

اتابکی،تورج(1385)تجدد آمرانه:جامعه و دولت در عصر رضاشاه. ترجمه مهدی حقیقت خواه.تهران:ققنوس.

اخوی، شاهرخ(1368)«نقش روحانیت در صحنه سیاسی ایران»، در: مصدق نفت، ناسیونالیسم ایرانی. گردآورنده: جیمز بیل و ویلیام راجر لویس. ترجمه: عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: نشر نو.

انتخابی، نادر(1390)ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه. تهران: نگاره آفتاب.

بازرگان، مهدی(1377 ب)مباحث بنیادین. مجموعه آثار، ج1 ، تهران: شرکت سهامی انتشار.

بصیرت‌منش، حمید(1378) علما و رژیم رضاشاه. تهران: عروج. چاپ دوم.

بهشتی‌سرشت، محسن(1380) نقش علماء در سیاست از مشروطه تا انقراض قاجار. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.

بی‌نام(1372) سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج. ترجمه عباس مخبر. چاپ دوم.تهران:طرح نو.

جعفریان، رسول(1383) جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی -سیاسی ایران (از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب) سال‌های 1357-1320. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

حسینیان،روح‌الله(1379) بیست سال تکاپوی اسلام شیعی در ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

حسینیان،روح‌الله(1388)درآمدی بر انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی(1389)اسلام سیاسی در ایران. قم: انتشارات دانشگاه مفید، چاپ دوم.

دوانی، علی(1360) نهضت روحانیان ایران.ج2،تهران: موسسه خیریه و فرهنگی امام رضا(ع).

رازی، محمدشریف(1370) گنجینه دانشمندان. جلد نهم، قم، چاپ امیر.

علی آبادی، محمد(1378) الگوی زعامت:سرگذشت های ویژه حضرت آیت الله بروجردی از زبان علماء. قم: عصمت.

فوکو، میشل(1389) تئاتر فلسفه(مجموعه مقالات). ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.

فوکو، میشل(1390) تولد زیست سیاست. ترجمه‏ رضا نجف‌زاده. تهران: نشر نی.

فیرحی، داود(1394) فقه و سیاست در ایران معاصر: فقه سیاسی و فقه مشروطه. تهران: نشر نی. چاپ پنجم.

کدی، نیکی(1381) ایران در دوره قاجار و برآمدن رضاشاه.ترجمه مهدی حقیقت خواه. تهران: ققنوس.

کرباسچی، غلامرضا(1380) تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی: تاریخ حوزه علمیه قم. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

کسروی، احمد (1323) دولت به ما پاسخ دهد. تهران: چاپخانه پیمان.

مدنی، جلال الدین(1361) تاریخ سیاسی معاصر ایران. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

مرکز اسناد انقلاب اسلامی(1374) اسناد انقلاب اسلامی. ج1.

مکی، حسین(1362) تاریخ بیست ساله ایران. ج 2. تهران: امیرکبیر.

منظورالاجداد، سیدمحمد حسین(1379) مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست: اسناد و گزارش‌هایی از آیات عظام نائینی، اصفهانی، قمی، حائری، بروجردی(1292-1339).تهران: شیرازه، چاپ اول.

میلر، پیتر(1382) سوژه، استیلا و قدرت. ترجمه‏ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.

نجفی، موسی؛ فقیه حقانی، موسی(1384) تاریخ تحولات سیاسی ایران: بررسی مولفه های دیـن، حاکمیـت و مـدنیت.تهـران: موسسـه تـاریخ معاصـر ایران.

درخشه، جلال(بهار و تابستان 1380)«جستاری در تفکر سیاسی علمای شیعه از مشروطیت تا سال 1320».دین و ارتباطات. ش 13 – 14: 189-224.

روزنامه اطلاعات، 17/8/1356: ش 15506.

فوکو،میشل (آذر 1384)«حکومت مندی».ترجمه افشین جهان‌دیده و نیکو سرخوش در فصلنامه گفتگو.ش44: 7-32.

واعظ‌‌زاده خراسانی، محمد(پاییز 1369) مجله حوزه. دوره 7. ش 41: 23-46

یحیوی، حمید(1394) کالبدشکافی فوکویی دولت، فصلنامه دولت‌پژوهی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی.دوره 1، ش. 3 :114-146.

یحیوی، حمید(1396) «شبان‌وارگی جدید: نقد و بررسی عقلانیت‌های حکومتی دولت در ایران». فصلنامه دولت‌پژوهی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی.دوره 3، ش. 10 :1-33.

Dean, Mitchell (1999) Governmentality: power and rule in modern society. Landon: Sage publications.

Foucault, Michel (2007) Security, Territory, Population. Translated by Graham Burchell. MacMillan: Palgrave.

httpp://www.bahar.fr/divanBahar.html. Accessed May 14, 2017

httpp://www.bahar.fr/Divanmalekoshoarayebahar.pdf. Accessed February 5, 2017