ریشه‌های بهار عربی و دومینوی فروپاشی رژیم‌های عرب (تعیین‌کنندگی عوامل کوتاه‌مدت و نقش مدیریت سیاسی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

در جریان «بهار عربی» موج خیزش‌های مردمی جهان عرب را درنوردید. در اثر این قیام‌ها، چهار حکومت عربی (تونس، مصر، لیبی و یمن) سرنگون شدند؛‌ سه حکومت (بحرین، اردن و تا حدی عربستان) با مشکلات جدی روبه‌رو شدند و یک حکومت (سوریه) دستخوش جنگ داخلی گشت. بقیه‌ی دولت‌های عربی باثبات به‌نظر می‌رسند. پرسش این مقاله آن است که ‌چرا برخی از این خیزش‌ها موفق به سرنگونی رژیم‌های حاکم شدند، در حالی‌که سایرین ناکام ماندند. این پژوهش بر آن است در عین‌حال که عوامل بلندمدتی ریشه بروز این انقلاب‌ها بوده‌اند که در جریان بهار عربی به‌شکل بحران‌های غیرمنتظره خود را آشکار ساختند، اما آن‌چه نقش تعیین ‌کننده در سرنگونی برخی رژیم‌ها و بقای برخی دیگر را ایفا کرد، ترکیب عوامل کوتاه‌مدت بودند. برای رسیدن به این پاسخ‌، عوامل دخیل در بروز انقلاب‌های مزبور در شش بخش سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، نظامی و خارجی بررسی شده‌اند. روش این پژوهش مقایسه‌ای است؛ مقایسه نظام‌مند تجربه‌ی کشورهای درگیر در بحران نشان می‌دهد حکومت‌هایی که با مدیریت سیاسی خود توانستند حمایت بخش قابل ملاحظه‌ای از مردم (حتی فقط یک اقلیت قدرتمند)‌ را جلب کرده و نیز وفاداری بدنه‌ی اصلی ارتش را نسبت به‌خود حفظ کنند، از خطر سقوط رهایی یافتند. ممانعت حکام از شکل‌گیری اجماع جهانی علیه خود و بهره‌گیری از تاکتیک‌های مناسب در حوزه‌ی داخلی دو نکته‌ی مهم در این زمینه بوده است که دولت‌های عربی پس از خروج از شوک غافل‌گیری سقوط بن علی، به‌تدریج از یکدیگر آموختند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Roots of the Arab Spring and the Domino Effect of Collapsing Arab Regimes; the Determining Role of Short-Run Factors and Political Management

نویسنده [English]

  • Seyed Mohammad Ali Taghavi
Associate Professor, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

Between 2010 and 2013, during what was called the Arab Spring, the Arab world witnessed a wave of popular uprisings that led to the overthrow of four governments (in Tunisia, Egypt, Libya, and Yemen), serious difficulties for three states (in Bahrain, Jordan and to some extent, Saudi Arabia), and a civil war (in Syria). Other Arab states have seemed to be stable. These different outcomes raise the question of what were the causes of those uprisings, and why were some of them successful, but not others. In order to answer these questions, by employing the systemic model and the historical sociology method the involved factors are explored in six segments, namely, political, economic, social, cultural, military and external. These uprisings show that popular dissent is deep-rooted in the Arab countries, and can come to surface unexpectedly. However, what played the determining role in the collapse of some regimes and survival of the others was the specific composition of short-run factors in each country. Those events show those governments that by their political management attracted the allegiance of a considerable part of their population (even an important minority) and maintained the loyalty of the body of their army survived. When the shock of Bin Ali’s demise subsided, the Arab governments gradually learned from each other how to deal with the crisis caused by the Arab Spring, using various tactics to control their own population and to avoid the formation of an international consensus against them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Arab Spring
  • Islam
  • Army
  • International Powers
  • Political Management

اردستانی، علی؛ تبریزیان، حسین (1394)، «تأثیر توسعه انسانی در گذار دموکراتیک در مصر»، فصلنامه سیاست، دوره 45، شماره 1، صص 249-265.

انوشه، ابراهیم (1392)، «نقش شبکه­های اجتماعی در تحولات اخیر خاورمیانه (با تأکید بر فیس‌بوک)»، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین‌المللی، شماره 16، صص 169-191.

باقری دولت آبادی، علی؛ پورجعفر، اسمعیل (1393)، «تحلیل بهار عربی و علل ناکامی آن در اردن با استفاده از نظریه آشوب»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، شماره 12، صص 11-36.

سمیعی اصفهانی، علیرضا؛ رجایی، محمد صادق (1394)، «تبیین سازوکارهای بازتولید سلطه پادشاهی سعودی در پرتو بهار عربی»، فصلنامه سیاست جهانی، دوره 4، شماره 2، صص 149-181.

عباس‌زاده، مهدی (پاییز 1393)، «نقش اینترنت و شبکه­های اجتماعی در انقلاب­های خاورمیانه و شمال آفریقا؛ نظریه و عمل»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، شماره 11، صص 69-88.

عظیمی دولت‌آبادی، امیر؛ شجاعی زند، علیرضا؛ موثقی، سیداحمد (1393)، «نقد رویکرد دمکراتیزاسیون و قرائت آن از تغییرات سیاسی جهان عرب»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، شماره 9، صص 11-34.

فرجی نصیری، شهریار؛ مسعودنیا، حسین؛ هرسیج، حسین (1394)، «نقش طبقه متوسط جدید در انقلاب 2011 مصر»، فصلنامه سیاست جهانی، دوره 4، شماره 2، صص 101-148.

Amin, Samir (October 2011), “An Arab Springtime”?, Monthly Review, 63:05.

Ajami, Fouad (March/April 2012), “The Arab Spring at One”, Foreign Affairs, Vol. 91, Issue 2.

Anderson, Lisa (May/June 2011), “Demystifying the Arab Spring”, Foreign Affairs, Vol. 90, Issue 3.

Bakshian Jr., Aram (January/February 2012), “Eyes and Ears of the ArabSpring”, National Interest, Issue 117, pp. 85-90.

BMI (April 2012), “Arab Spring One Year On: Assessing the Transition”, Middle East Monitor: The Gulf, Vol. 12 Issue 4, pp. 2-3.

Cause III, F. Gregory (July/August 2011), "Why Middle East Studies Missed the Arab Spring", Foreign Affairs, Vol. 90, Issue 4, pp. 81-90.

Cause III, F. Gregory (September/October 2005), "Can Democracy Stop Terrorism?” Foreign Affairs, Vol. 84, Issue 5, pp. 62-76.

Dalacoura, Katerina (2012), “The 2011 uprisings in the Arab Middle East: political change and geopolitical implications”, International Affairs, No. 88, Issue 1, pp. 63–79.

Hasan, Mehdi (5 December 2011), “Voice of the Arab spring”, New Statesman, pp. 31-37.

Lynch, Marc (December 2011), “The Bigh Think behind the Arab Spring”, Foreign Policy, Issue 190.

Moon, Younghoon (Spring 2012), “Democracy on the Horizon: How the Arab Spring is Unfolding in Jordan’, Harvard International Review, Vol. 33 Issue 4, pp. 28-31.

El Naggar, Omneya (5 December 2011), “After the Revolution, Egypt Splinters”, Nation, pp. 24-26.

Rock, Aaron (20 March 2011), "Qaradawi's Return and Islamic Leadership in Egypt". Eurasia Review, http://www.Eurasiareview.com/qaradawis-return-and-islamic-leadership-in-egypt-analysis-20032011/.

Ross, Michael L. (Sepember/October 2011), “Will Oil Drown the Arab Spring?” Foreign Affairs, Vol. 90, Issue 5.

Russell, Thaddeus (May 2012), “Arab Spring 3. 0”, Reason, Vol. 44, Issue 1.

Scott, Margaret (Apr 2012), “Al-Qaeda to Arab Spring: Islamist Terrorism and Democracy”, Public Administration Review, Vol. 72, Issue 2, pp. 314-316.

Zakaria, Fareed (4/16/2012), “A Region at War with Its History”, Time, Vol. 179, Issue 15.