Document Type : Research Paper
Authors
1 Assistant Professor, Department of History of the Islamic Revolution and Sacred Defense, Imam Hossein University, Tehran, Iran.
2 Ministry of Science, Research and Technology
Abstract
در جهان معاصر، دولت مدرن به عنوان یکی از اصلیترین قالبهای سازماندهی سیاسی، به چارچوبی جهانی برای اداره جوامع تبدیل شده است. با این حال، مسئله هماهنگی میان ساختارهای دولت مدرن و ارزشها، باورها و هویتهای دینی، بهویژه در جوامع اسلامی، همچنان یکی از مناقشهبرانگیزترین مباحث در گفتمان سیاسی معاصر محسوب میشود. از این منظر، پرسش از امکان یا امتناع شکلگیری دولت مدرن اسلامی، نه تنها یک موضوع نظری بلکه مسألهای عملی و کاربردی در بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی است. این پژوهش با تمرکز بر جهان عرب، میکوشد تا از منظر دو اندیشکده برجسته عربی، یعنی مرکز «الرأی للدراسات و التدریب» در اردن و «المعهد المصری للدراسات السیاسیة والاستراتیجیة» در مصر، به بررسی چالشها، موانع و فرصتهای شکلگیری دولت مدرن اسلامی بپردازد.
هدف اصلی این تحقیق، تحلیل تطبیقی دیدگاههای این دو اندیشکده درباره امکان تحقق دولت مدرن اسلامی و بررسی ابعاد گوناگون این مسئله از منظر نظری و عملی است. پرسش محوری آن است که از نظر این دو نهاد پژوهشی، چه چالشها و موانع اساسی بر سر راه تشکیل دولت مدرن اسلامی در جهان عرب وجود دارد و چگونه میتوان تفاوتهای رویکردی آنها را درک و تحلیل کرد. برای پاسخ به این پرسش، تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی منابع، گزارشها و تولیدات فکری این دو مرکز پژوهشی پرداخته است.
یافتههای تحقیق نشان میدهد که هر دو اندیشکده دغدغه مشترکی در خصوص بحرانهای ساختاری دولتهای موجود در جهان عرب دارند، اما در تحلیل ریشهها و راهحلهای ممکن برای گذار به دولت مدرن اسلامی، دچار اختلافات مفهومی و راهبردیاند. مرکز «الرأی للدراسات» رویکردی اصلاحگرایانه و تلفیقی دارد. این مرکز بر آن است که دولت مدرن اسلامی میتواند از طریق بازتعریف رابطه دین و دولت، با ایجاد توازن میان الزامات مدرنیته (مانند مردمسالاری، تفکیک قوا، پاسخگویی، شفافیت و مشارکت سیاسی) و اصول بنیادین اسلام، شکل بگیرد. از دیدگاه این اندیشکده، مسأله اصلی نه در تضاد بنیادین میان اسلام و مدرنیته، بلکه در ضعف نهادسازی، ناکارآمدی سیاستگذاری، و نبود اراده سیاسی برای تحقق اصلاحات واقعی در جهان عرب نهفته است.
در مقابل، «المعهد المصری للدراسات» رویکردی انتقادی و گاه رادیکال نسبت به مفهوم دولت مدرن دارد. این اندیشکده، دولت مدرن را برخاسته از تجربه خاص تمدن غربی میداند که در بستر تحولات فکری، فلسفی، اقتصادی و اجتماعی غرب بهوجود آمده و با بنیادهای اخلاقی و معنوی اسلام تعارض دارد. از نظر این مرکز، مدل دولت مدرن با ترویج سکولاریسم، فردگرایی و نسبیگرایی اخلاقی، موجب تهدید هویت اسلامی شده و نسخهای تحمیلی بر جوامع اسلامی است. بنابراین، بهجای تلاش برای تلفیق اسلام با دولت مدرن غربی، باید به بازخوانی مفاهیم سیاسی اسلامی، بازسازی گفتمان خلافت و احیای ساختارهای اصیل بومی مبتنی بر شریعت اندیشید.
از نظر بنیادین، تفاوتهای این دو رویکرد، ریشه در نوع نگاه آنها به مدرنیته، نقش دین در عرصه عمومی، و نیز میزان تأکید بر عنصر تاریخی و بومیسازی ساختارهای حکمرانی دارد. مرکز «الرأی» با پذیرش کلیت نهاد دولت مدرن، سعی در اسلامیسازی آن دارد؛ در حالی که «المعهد المصری» اساساً ماهیت دولت مدرن را زیر سؤال میبرد و به دنبال الگویی جایگزین برآمده از درون سنت اسلامی است. این اختلاف رویکردها، بازتابی از شکاف گفتمانی موجود در میان نخبگان فکری و پژوهشی جهان عرب در خصوص پروژه دولتسازی اسلامی در عصر مدرن است.
همچنین، یافتههای این تحقیق نشان میدهد که این دو اندیشکده در مواجهه با چالشهای سیاسی (مانند استبداد، عدم مشارکت سیاسی، ضعف نهادهای دموکراتیک)، اقتصادی (نابرابری، وابستگی اقتصادی، فساد)، اجتماعی (گسلهای قومی و مذهبی، بحران هویت) و فرهنگی (چالشهای آموزش، رسانه و انتقال ارزشها) هرکدام بر عوامل و راهحلهای متفاوتی تأکید دارند. برای مثال، مرکز الرأی بر لزوم ارتقاء نظام آموزشی، تقویت نهادهای مدنی و افزایش شفافیت در حکمرانی تأکید دارد، در حالی که المعهد المصری بیشتر بر احیای مفاهیم دینی، بازسازی امت اسلامی و مقابله با نفوذ فرهنگی غرب تمرکز میکند.
در نهایت، این تحقیق به این نتیجه میرسد که مسئله دولت مدرن اسلامی در جهان عرب، امری پیچیده، چندوجهی و نیازمند گفتوگوی گسترده میان اندیشکدهها، نخبگان دینی، دانشگاهیان و فعالان سیاسی است. بدون این گفتوگو و بدون پذیرش تنوع دیدگاهها، نه دستیابی به مدل واحدی از دولت اسلامی مدرن ممکن خواهد بود و نه اصلاح ساختارهای موجود در راستای تحقق عدالت، آزادی و کرامت انسانی. این پژوهش گامی کوچک در جهت روشنسازی بخشی از این مسیر پرچالش به شمار میرود.
Keywords
Main Subjects
)